تاريخ دقيق رواج و رونق اين ظروف چندرنگى معلوم نيست : توليدات ويژه‌اى از كاشىها و يا بشقابها با چهره‌هاى نيم‌تنه‌اى پسركان و دختركان سرزنده و شاداب مبين شيوه‌هاى رايج در قزوين دهه 1890 م . است و حال آنكه برخى از بشقابها با طرحهاى لبه‌اى ، مثنايى از ظروف چينى وان‌لى ( 1619 - 1573 م . ) چين بودند . رنگاميزى جذاب كه به‌جاى رنگ قرمز درخشان ازنيق نشسته بود جانشين نقشپردازى سياه اوايل سده دهم / شانزدهم در زير لعاب سبز و فيروزه‌اى شد . ضمنا كيفيت و عمر اين ظروف كاهش يافت و محصولات آن نيز براين‌اساس كمياب شد . ظروف سده يازدهم / هفدهم كه مطمئنا به كرمان تعلق داشتند داراى جلوهء ايالتى بودند « 1 » و اين البته فراتر از اوايل نيمه اين قرن نمىرفت . در اين ايام ظروف آبى و سفيد به مقدار قابل اعتنايى در ايران توليد مىشدند و مخصوصا در خلال سالهاى 1653 م . و 1695 م . كه صدور از چين قطع شده بود ، بوسيله كمپانى هند شرقى هلند « 2 » كه دريافته بود فروش خوبى مثل چينىهاى چين در اروپا دارند ، صادر مىگشتند . احتمال دارد كه با صدور توليدات اين ظروف بوده باشد كه در جامه‌هاى غربى و نيز چينى و ايرانى ، طراحى پيكره‌اى رواج پيدا كرده است ؛ ولى پيكره‌ها و جامه‌هاى غربى هم به مذاق اصفهان سده يازدهم / هفدهم خوش آمده بود . طرحهايى كه از چين مايه مىگرفت بسيار زنده و شاداب و نشاطانگيز بود . در اين زمان ظروف سبزپريده هم در كرمان تقليد مىشد اما تزيين آنها منقوش به لعاب سفيد بود كه اغلب پاشه‌هايى از آبى و قرمز داشت و با سبك كاملا اسلامى و نقوش اسليمى و يا دسته‌هاى گل اجرا مىشد « 3 » . در مورد احياى دوباره تزيين زرين نقش پس از يك وقفه كوتاه كه در دوره نخستين صفوى پيش‌آمد ، تاريخى دقيق نمىتوان ارائه داد ؛ در اينجا نيز طرحها كاملا بومى ايران بود . « نقوش نسبتا متراكم گياهى كه اغلب با عناصر منظره‌اى همراه بود ، ارتباطى نزديك با نقاشى حاشيه‌اى نسخ خطى هم از نظر سبك و هم از حيث كاربست رنگمايه‌هاى گوناگون طلايى داشت . در ادوار پيشين ، ترجيح با يك زمينه كاملا سفيد بود درحاليكه بعدها از زمينه آبى و گاهى زرد استفاده شد . « 4 » بدنه آنها زيباتر از بدنه ظروف كرمان بود و ظروف چندرنگى شبيه ظروفى بود كه وسط آنها با نقشمايه‌هاى رسمى و هندسى مايه‌گرفته از تزيين معمارى ، تلفيق يافته بود « 5 » و نيز با طرحهاى

--> ( 1 ) - لين ، Later Islamic Pottery ، تصوير 69 . ( 2 ) - شاردن ، جلد 7 ، ص 403 . ( 3 ) - لين ، Later Islamic Pottery ، ص 87 . يك شگرد متفاوت تراش لعاب در بدنه سفيد بود مثل بشقاب آبى موجود در موزه بريتانيا : Arts Of Islam ، شماره 399 . ( 4 ) - كونل Islamische Kleinkunst ، ص 145 . نام خاتم كه چيزى از آن شناخته نيست روى اين قطعات پيدا شده است . در مورد تداوم فن زرين نقش در سفالگرى ايران به واتسن نگاه كنيد . ( 5 ) - لين ، Later Islamic Pottery ، تصاوير 61 - 57 .